Mga Tsunami

Mga tidal wave ng tsunami na humahampas sa baybayin

Himukin ang iba na kumilos sa pamamagitan ng pagiging isang halimbawa, Mangakong Maghahanda at sabihan ang iba tungkol dito!

Mangakong Maghahanda

Ang mga tsunami (binibigkas na soo-ná-mee), na kilala rin bilang mga seismic sea wave (pinagkakamaliang tawagin na "mga tidal wave"), ay serye ng malalaking alon na nilikha ng pangyayari sa ilalim ng tubig tulad ng lindol, pagguho ng lupa, pagsabog ng bulkan, o maliit na bulalakaw. Ang tsunami ay maaaring kumilos nang daan-daang milya kada oras sa malawak na karagatan at humampas sa lupa dala ang mga alon na umaabot ng 100 talampakan o higit pa.

Mula sa pinagmulan ng tsunami, ang mga alon ay bumibiyahe sa lahat ng direksiyon. Sa sandaling paparatin na ito ng dalampasigan, tumataas ito. Makakaimpluwensiya dito ang topograpiya ng baybayin at ilalim ng dagat sa sukat ng alon. Magkakaroon ng higit sa iisang alon at ang susunod ay maaaring mas malaki sa nauna. Ito ang dahilan kung bakit ang isang maliit na tsunami sa isang dalampasigan ay maaaring higanteng alon naman may ilangmilya lang ang layo.

Lahat ng tsunami ay posibleng mapanganib, bagaman hindi nito masisira ang bawat baybayin na tatamaan nito. Maaring tumama ang tsunami saanman sa kahabaan ng baybayin ng U.S.. Ang mga pinakamapaminsalang tsunami ay naganap sa mga baybayin ng California, Oregon, Washington, Alaska at Hawaii.

Ang pagkilos ng lupa sa dagat dahil sa lindol ay kadalasang gumagawa ng mga tsunami. Kung may malakas na lindol o pagguho ng lupa na maganap malapit sa baybayin, ang unang alon ay maaaring umabot sa dalampasigan sa loob lang ng ilang minuto, bago pa man may mailabas na babala. Ang mga lugar ay nasa malaking panganib kung wala pa silang 25 talampakan ang taas mula sa lebel ng dagat at nasa loob ng isang milya mula sa dalampasigan. Pagkalunod ang pinakakaraniwang dahilan ng pagkamatay na kaugnay ng isang tsunami. Ang mga alon na tsunami at umaatras na tubig ay napakamapaminsala sa mga istrakturang napapaloob sa run-up zone. Kasama sa iba pang panganib ang pagbabaha, kontaminasyon ng iniinom na tubig, at mga sunog mula sa mga linya ng gas o nabasag na tangke.

Pinsala pagkatapos ng isang tsunamiBago ang isang Tsunami

Ang mga sumusunod ay mga bagay-bagay na iyong magagawa para protektahan ang iyong sarili, iyong pamilya at iyong ari-arian mula sa mga epekto ng tsunami:

  • Para makapagsimulang maghanda, dapat kang bumuo ng emergency kit at gumawa ng isang planong pangkomunikasyon ng pamilya.
    • Kausapina ng bawat isa sa iyong sambahayan tungkol sa dapat gawin kung may maganap na tsunami. Lumikha at sanayin ang isang plano ng paglikas para sa iyong pamilya. Ang pagkasanay ay maaaring makaligtas sa iyong buhay. Dapat ay magagawa ninyong sundin ang inyong ruta kung gabi at habang masama ang lagay ng panahon. Dapat ay magagawa ninyong marating ang ligtas na lokasyon nang naglalakad sa loob ng 15 minuto. Ang pagsasanay ng plano ay ginagawang parang reaksiyon ang nararapat na tugon, na hindi mangangailangan ng sobrang pag-iisip habang may aktuwal na emergency.
    • Kung hinihingi ng plano sa paglikas ng paaralan na sunduin mo ang iyong mga anak mula sa paaralan o mula sa ibang lokasyon. Unawain na ang mga linya ng telepono ay maaaring overloaded at ang mga ruta papunta at pauwi mula sa paaralan ay maaaring barado kapag may tsunami watch.
    • Ang pagkakaalam sa sistema ng babala ng iyong komunidad at sa mga planong pangsakuna, kabilang na ang mga ruta sa paglikas.
  • Alamin ang taas ng inyong kalye mula sa lebel ng dagat at ang layo nito mula sa baybayin o iba pang anyong tubig na mapanganib. Ang mga utos na lumikas ay maaaring ibatay sa mga numerong ito.
  • Kung ikaw ay isang turista, maging pamilyar sa mga protokol ng paglikas sa tsunami. Maaaring ligtas kang makakalikas sa ikatlong palapag at mas mataas pa ng mga konkretong gusali ng hotel.
  • Kapag maganap ang isang paglindol at ikaw ay nasa isang baybaying lugar, paandarin ang iyong radyo at alamin kung mayroong babala para sa tsunami.
Alamin ang Mga Kataga

Sanayin ang iyong sarili sa mga katagang ito para makatulong na kilalanin ang mga panganib ng tsunami:

Warning

Ang Warning para sa tsunami ay inilalabas kapag may posible o inaasahang tsunami na maaaring magdulot ng malawakang pagbabaha. Inaalerto ng mga Warning ang publiko na posibleng magkaroon ng pagbabaha sa mga baybayin na may kasamang malalakas na daloy ng tubig at maaaring tumagal ito ng ilang oras makaraang unang sumapit. Inaalerto ng mga Warning ang mga opisyal sa pangangasiwa ng sakuna na kumilos para sa kabuuang hazard zone ng tsunami. Kasama sa mga naaangkop na kilos ng mga lokal na opisyal ang paglilikas sa mga nasa mababang lugar, at ang pagpupuwesto sa mga barko papunta sa mas malalim na tubig kapag may oras pang gawin ito nang ligtas. Ang mga Warning ay maaaring i-update, i-adjust sa mapa, pababain, o ikansela. Para maibigay ang pinakamaagang posibleng alerto, ang mga unang babala ay karaniwang ibinabatay sa mga impormasyong seismic.

Advisory

Ang advisory ay inilalabas para sa tsunami na may posibilidad na gumawa ng malalakas na pagdaloy o alon sa mga nasa o malapit sa tubig ay maaaring mangyari o inaasahan. Maaaring magpatuloy ang babala nang ilang oras mula sa unang pagdating, ngunit hindi inaasahan ang malaking pagbabaha para sa mga lugar na saklaw ng advisory. Kasama sa mga naaangkop na kilos ng mga lokal na opisyal ang pagpapasara sa mga beach, paglilikas ng mga daungan at marina, at ang pagpupuwesto sa mga barko papunta sa mas malalim na tubig kapag may oras pang gawin ito nang ligtas. Ang mga advisory ay karaniwang ina-update para ituloy ang advisory, palawakin at paliitin ang mga apektadong lugar, i-upgrade sa isang warning, o ikansela ang advisory.

Watch

Ang tsunami watch ay inilalabas para alertuhin ang mga opisyal sa pangangasiwa ng emergency at publiko sa pangyayari na maaaring makaepekto sa lugar na saklaw ng watch. Ang lugar na saklaw ng watch ay maaaring i-upgrade ang isang warning o advisory – o ikansela – batay sa impormasyon at pag-analisa. Kaya, dapat na maghandang kumilos ang mga opisyal sa pangangasiwa ng emergency at publiko. Ang mga Watch ay karaniwang inilalabas batay sa impormasyong seismic nang walang kumpirmasyon na may paparating na mapaminsalang tsunami.

Information Statement

Ang information statement para sa isang tsunami ay inilalabas para abisuhan ang mga opisyal sa pangangasiwa ng emergency at publiko na may naganap na lindol, o na ang isang tsunami warning, watch o advisory ay inilabas para sa iba pang seksiyon ng karagatan. Sa karamihan ng mga kaso, ang mga information statement ay inilalabas para tukuyin na walang panganib ng mapaminsalang tsunami at para maiwasan ang di-kinakailangang paglikas gayong nadama ang lindol sa mga baybaying lugar. Ang isang information statement ay maaaring, sa mga naangkop na sitwasyon, magbabala tungkol sa posibilidad ng mapaminsalang lokal na tsunami. Maaaring muling ilabas ang mga information statement nang may karagdagang impormasyon, bagaman ang mga ganitong mensahe ay hindi na ina-update. Gayunpaman, maaaring maglabas ng watch, advisory o warning para sa lugar, kung kinakailangan, pagkatapos na magkaroon ng analysis at/o nai-update na impormasyon.

Habang may Tsunami

  • Sundin ang utos ng paglikas na inilabas ng mga kinauukulan at lumikas agad. Isama ang iyong mga alagang hayop.
  • Lumipat agad sa looban at mas mataas na bahagi ng lupa. Piliin ang mga lugar na 100 talampakan (30 metro) ang taas mula sa lebel ng dagat o lumayo nang hanggang 2 milya (3 kilometro) papasok sa lupa, malayo sa baybayin. Kung hindi ka makalayo o makaakyat nang ganito, puntahan ang pinakamataas o pinakamalayo na makakayanan. Ang bawat talampakan papasok o papaakyat sa lupa ay maaaring maging kaibahan.
  • Lumayo mula sa dalampasigan. Huwag kailanman bababa sa dalampasigan para panoorin ang tsunami. Kung nakikita mo ang alon, napakalapit mo para takasan ito. BABALA – Kung may kapansin-pansin na pag-atras ng tubig mula sa dalampasigan, ito ang babala ng kalikasan sa pagdating ng tsunami at dapat itong sundin. Dapat kang lumisan agad.
  • Iligtas ang iyong sarili – hindi ang iyong ari-arian.
  • Tandaan na tulungan ang iyong mga kapitbahay na maaaring nangangailangan ng espesyal na tulong tulad ng mga sanggol, matatanda at mga taong may mga pangangailangan sa paggamit at paggana.

Pagkatapos ng isang Tsunami

  • Bumalik lamang ng tahanan kung sasabihin ng mga lokal na opisyal na ligtas na. Ang tsunami ay serye ng mga alon na maaaring magpatuloy nang ilang oras. Huwag akalain na pagkatapos ng isang isang alon ay wala nang panganib. Ang susunod na alon ay maaaring mas malaki pa sa nauna.
  • Magtungo sa mga itinalagang sisilungan kung sinabihan kang lumikas o kung pakiramdam mo'y hindi ligtas na manatili sa iyong tahanan. I-text ang SHELTER + iyong ZIP code sa 43362 (4FEMA) para mahanap ang pinakamalapit na masisilungan sa iyong pook (halimbawa: shelter 12345).
  • Umiwas sa mga lugar na nasakuna. Maaari kang makaabala sa mga pagkilos ng tumutugon sa emergency kung naroon ka at makadaragdag pa sa panganib na maapektuhan ng mga baha.
  • Iwasan ang mga debris na nasa tubig; maaari itong magdala ng panganib sa mga tao o alagang hayop.
  • Suriin ang iyong sarili kung may mga pinsala at humingi ng first aid kung kailangan bago tumulong sa mga naipit na tao.
  • Kung may taong nangangailangan ng saklolo, tumawag ng mga propesyonal na may wastong kagamitan para tumulong. Maraming tao ang namatay o napinsala sa pagtangkang tumulong sa ibang tao.
  • Tulungan ang mga taong may espesyal na pangangailangan tulong—mga sanggol, matatanda, mga walang paraan ng transportasyon, mga taong may pangangailangan sa paggamit at paggana at malalaking pamilya na maaaring mangailangan ng karagdagang tulong sa isang emergency.
  • Patuloy na gumamit ng NOAA Weather Radio o makinig sa istasyon ng Coast Guard o sa lokal na radyo o telebisyon para sa mga pinakahuling update.
  • Umiwas sa anumang gusali na napapalibutan ng tubig. Maaaring magdulot ng pagbiyak ng sahig o pagguho ng pader ang tubig mula sa tsunami.
  • Mag-ingat sa muling pagpasok sa mga gusali o tahanan. Maaaring nasira ng tubig mula sa tsunami ang mga gusali sa mga bahaging hindi inaasahan. Mag-ingat sa bawat hakbang na gagawin.
  • Magsuot ng damit na may proteksiyon at mag-ingat kapag naglilinis para makaiwas sa pinsala.

Mga Kaugnay na Website

Humanap ng mga karagdagang impormasyon sa kung paanong maghahanda para sa tsunami at alamin ang tungkol sa mga nakahandang babasahin sa pamamagitan ng pagbisita sa mga sumusunod na website:

Pakinggan ang mga Lokal na Opisyal

Alamin ang tungkol sa mga planong pang-emergency na itinatag sa inyong lugar ng inyong pamahalaang pang-estado at lokal. Sa anumang emergency, laging makinig sa mga tagubilin na ibinibigay ng mga lokal na opisyal sa pangangasiwa ng emergency.

Last updated: 04/02/2013 - 02:23 PM